"Aandacht"

“Er zijn veeleer structurele redenen, waar we ons weliswaar niet van bewust zijn, maar die verantwoordelijk zijn voor de afwezigheid van God. Daartoe behoort het verval van de aandacht. De crisis van de religie is dus ook een crisis van de aandacht, een crisis van kijken en luisteren. Niet God is dood. De mens aan wie God zich openbaarde, die is dood.”

Ik deelde deze uitspraak tijdens onze gemeenteavond. Het is een uitspraak van filosoof Byung-Chul Han, uit zijn boek Spreken over God: een dialoog met Simone Weil. Een ferme uitspraak. Alsof we niet meer werkelijk ‘leven’ als mens, maar dood zijn. Misschien iets om over na te denken?

Ik zal het iets milder formuleren. Zijn gedachte is dat de mens verleerd is te kijken en te luisteren. Een verval van de aandacht noemt hij het. Hij zegt: God openbaart zich aan de mens, maar door de crisis van de aandacht lijkt de mens Hem niet meer te ervaren of Zijn roep en stem niet meer te verstaan.

Ik deelde dit omdat luisteren niet alleen praktisch van aard is, iets wat je doet met je gehoor en je oren en wat handig is in discussies, maar vooral ook iets spiritueels is: een ‘geestelijke oefening’.

Als het in de literatuur over luisteren gaat, wordt er vaak gesproken over aandacht en jezelf ‘leeg’ maken. Een oefening in jezelf minder op de eerste plaats zetten en meer ruimte maken voor de ander. Het gaat dan niet meer om het ‘ik’, maar om het ‘jij’. Je werkelijk onderdompelen in of verplaatsen in de ander. Niet meer mijn ideeën, mijn standpunten of mijn geloof zijn belangrijk, maar die van de ander. Kan alleen dan niet ook iets nieuws ontstaan?

Ik had een invloedrijk boekje meegenomen van Bohm: Dialoog. Hij zegt dat we meestal alleen luisteren om te reageren, niet om te begrijpen. De mens is vaak al bezig met een antwoord terwijl de ander nog spreekt. Misschien herken je het? We verwarren onze gedachten met de werkelijkheid. We ervaren onze meningen alsof ze waar zijn, terwijl het vaak slechts interpretaties zijn. Zodra iemand iets zegt dat botst met ons wereldbeeld, reageren we met uitleggen, overtuigen of verdedigen.

En niet zo vreemd toch? Hoe spannend is het als jouw wereldbeeld, geloofssysteem of levensbeschouwing misschien niet klopt? Of dat iets misschien niet waar is of anders is dan je had bedacht? Dat blokkeert alleen wel een oprecht luisteren naar de ander.

Het is bovendien een hardnekkige gewoonte van de mens om bevestiging te zoeken voor wat we geloven. Dit noemen ze motivated reasoning: een verschijnsel waarbij ons denken niet alleen gericht is op het vinden van waarheid, maar vaak, meestal onbewust, op het beschermen van iets dat belangrijk voor ons is. Het beschermt ons tegen onzekerheid.

Dit is waarom luisteren zo moeilijk is en waarom het er soms zo verhit aan toe kan gaan wanneer twee tegenovergestelde denkbeelden elkaar ontmoeten. Er is nog veel meer over te delen en te zeggen. Mocht je het interessant vinden, lees dan vooral het boek van Bohm.

Ik deelde aan het einde nog wat tips om mee te oefenen. Probeer het eens:

• Parkeer je oordeel, zet jezelf (het ego, het ik) op stand-by. Schort je mening, aannames en oordeel even op.
• Geef je overtuigingen niet op, maar verdedig ze niet direct. Onderzoek ze samen. Hoe doe je dat dan?
• Wees nieuwsgierig.
• Stel vragen.
• Probeer verdieping te zoeken.
• Vertraag. Probeer niet direct te redden, te repareren, uit te leggen, op te lossen of te verklaren. Luisteren is soms eerst het erkennen van een gevoel of emotie. Iemand voelt zich niet gehoord of gezien wanneer er direct een oplossing wordt gegeven.
• Probeer elkaars vooronderstellingen te ontdekken: elkaars aannames, maar ook de onderliggende normen en waarden achter overtuigingen.
• Het gaat bij luisteren niet om winnen, maar om het proces tussen mensen, waarin nieuwe betekenis of begrip voor elkaar kan ontstaan.

Nog wat boekentips over dit onderwerp:

Bohm, Over dialoog: helder denken en communiceren

Miriam Rasch, Luisteroefeningen: over aandacht en ontvankelijkheid

Dirk De Wachter, Wachten: een levenshouding

Han, Spreken over God: een dialoog met Simone Weil

Govert Jan Bach, De zachte kracht van de aandacht: over de aandachtsleer van Simone Weil